Konumuz: Fazla çalış-ma

Günümüzde her ne kadar işverenler “mesai kavramı olmayan”, “flexible çalışabilecek” elemanlar arıyor olsalar da, kanunda “fazla çalışma” diye bir şeyin var olduğunu unutmayalım diye bu konuda bir yazı yazayım istedim.

Fazla çalışma konusunda oturup sayfalarca yazı yazabilirim aslında. Örneğin, neden haftalık çalışma süresi en fazla 45 saat olarak belirlenmiş? Yılda 270 saatin üzerinde mesai yapmak neden yasaklanmış?

Bu düzenlemelerin altında yatan bir sürü neden var: Kişinin dinlenebilmesi, ailesine vakit ayırabilmesi, kendisine vakit ayırabilmesi, okuyabilmesi, tiyatroya, sinemaya gidebilmesi, evine vakit ayırabilmesi v.s…

Ancak modern zaman işçileri hem hafta içi geceyarılarına kadar hem de hafta sonları çalıştığından ya da böyle çalışmak zorunda olduğundan (çünkü herkes öyle çalışıyor ve böyle çalışmazsa böyle çalışacak birileri her zaman bulunur!), ne yazık ki hayatı yaşamaya ve yaşadığını hissetmeye vakit ayıramıyor ve hep birşeyler kaçırıyor.

Konuyu daha fazla dağıtmadan meselenin hukuki boyutuna bakalım. Kanunda ve yönetmelikte haftalık olağan çalışma süresinin 45 saatten fazla olamayacağı düzenlenmiştir. Yani normal çalışma süresi cumartesi tatil yapan işyerlerinde günlük 9 saatten fazla olamıyor.

45 saatlik olağan çalışma süresinin ve bu sürenin altında kalmak kaydıyla işyerinde belirlenen çalışma süresinin üzerinde bir çalışmanın yapılabileceği hususu kanunda düzenlenmiştir. Yani fazla mesai mümkündür. Ancak fazla mesainin ne şekilde, kimlere ve hangi şartlarla uygulanabileceği ayrıntılı bir şekilde yönetmelikte belirtilmiştir.

Fazla mesai ücreti

Öncelikle işvereniniz sizi olağan çalışma süresinin üzerinde çalıştırmak istiyorsa fazla mesai ücreti ödemek zorundadır.
Eğer ki, işyerinde olağan haftalık çalışma süresi 45 saat olarak belirlenmişse, fazla çalışmanın her saati için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenmelidir. Ancak işyerinde haftalık çalışma süresi 45 saatlik sürenin altında bir süre olarak belirlenmişse örneğin 40 saat ise her bir saat fazla çalışma için (süre 45 saate tamamlanıncaya kadar) verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesiyle ödenecektir.

Fazla mesai, ama ne kadar fazla?

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Yani işveren parasını verse dahi sizden saatlerce mesaiye kalmanızı isteyemez! Bir yıl içindeki iş günleri ile hesap ettiğimizde, her gün mesaiye kalan bir çalışandan günde en fazla 1 saat fazla kalması istenebilir. Daha fazlası kanunda yasaklanmıştır.

Fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılmaktadır.

Fazla çalışma karşılığı fazla serbest zaman

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, isterse işverene yazılı olarak başvurarak, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. Bu konu çalışanın takdirindedir. Yani çalışan isterse fazla mesai ücretini alır, isterse de fazla serbest zaman kullanır. Ancak işçinin bu serbest zamanı, 6 ay zarfında işverene önceden yazılı olarak bildirmesi gerekmektedir.

Kimlere fazla çalışma yaptırılamaz?

i)18 yaşını doldurmamış işçilere,
ii) sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin raporu ile belgelenen işçilere,
iii) Hamile, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçilere,
iv) Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçilere.

Hamile anne adayları ile emziren annelerimiz kendilerinden fazla mesai istendiği takdirde kanunda bu hususun yasaklanmış olduğunu rahatlıkla söyleyebilirler.