Alternatif Anne Ödülleri Çocuk Çocuk Psikolojisi Eğitim

Ceza mı yoksa mantıklı sonuç mu?

Bu yöntem çocuğa ceza vermekten çok daha etkili

scold-themSabahleyin 10 dakika sonra evden çıkıp çocuğunuzu anaokuluna bırakmak üzereyken ufaklığınız ilan ediyor “Ben giyinmeyeceğim!”.  Ne yaparsınız? Onu giydirirseniz, haftalardır uğraştığınız konuda geri adım atmış olup artık her sabah giydirmek zorunda kalacaksınız. Kesinlikle olmaz! Çikolata sözü verseniz? Bu rüşvet, olmaz! En iyisi ikna etmek. Üç, dört, beş, ne kadar dil dökseniz, nafile. Sinirlenmeye başlıyorsunuz. Hâlâ ilerleme yok. Ceza ile tehdit etseniz? Giyinmezse akşam televizyon yok! Karşınızda artık hem giyinmeyen hem de ağlayan bir çocuk var. Üstelik akşam televizyon da izleyemeyecek. O yarım saat aslında ne kadar da iyi geliyordu size. Ah, bir de artık geç kalmışsınız, sinirlisiniz, ne yaparsınız? Çocuğunuzu giydirirsiniz.

Çok tipik bir durum, değil mi? Çocuklar bize karşı gelince çaresizliğe kapılıp ceza vermekte çözüm bulabileceğimizi düşünüyoruz. Ancak gerçekten çözüm oldu mu? Aslında hayır.

Mantıklı sonuçla sorunu çözmek

Korkunç başlayan o sabah için meğersem çok kolay ve verimli bir çözüm var: “Mantıklı sonuç” yöntemi. Tartışmaya hiç girmeden hazırlanması için onu uyardıktan sonra “Canikom, benim için hiç önemli değil, giyinmek istemiyorsan giyinme. Ama biz 5 dakika sonra çıkıyoruz. Hazır değilsen seni pijamalarla götüreceğim.” deyip kararı ona bırakmak en güzeli olurdu. Muhtemelen siz daha odadan çıkmadan giysilerini giymeye başlardı. Hâlâ giyinmezse, giysilerini çantasına koyup pijamalarla götüreceksiniz. Onu pijamalarla götürmek ceza mı olur? Hayır. Bu giyinmemesinin mantıklı sonucu çünkü belli bir saatte evden çıkılacağını biliyor.

Terim kargaşası: mantıklı sonuç mu, ceza mı?

Ancak maalesef laf gelişi ceza da denir. Kullandığımız yöntem ceza değilse, “ceza” adı da vermememiz gerekiyor bence. Çocuklara karşı çok net ve aynı zamanda da dikkatli konuşmamız gerekiyorsa aynı özeni çocuklar yanımızda yokken de göstermeliyiz. Ya özenliyiz ya değiliz, değil mi? Duruma göre özenli olmak bence, hele annelik gibi stresli bir konuda, pek mümkün değil. Ayrıca bir nesnenin/kavramın bir adı var. Bu adı başka bir şey için kullanamam. Tıpkı ikisi içecek olmasına rağmen süte ayran desem yanlış olur. Süt süttür, ayran da ayrandır. Süte ayran dediğim sürece, sütün aslında ayran olmadığını kabullenmiş olabilir miyim?

Ama ben seni sadece izleyeceğim! Mutfakta yemek pişiriyorsunuz diyelim. Çocuğunuz mutfak tezgahında oturup sizi izliyor. Tabi ki bunu yapabilir. Ancak yerinde durmuyor. Kaşığı alıp çorbayı karıştırıyor, tencerenin kapağını açıyor, vs. Birçok işi aynı anda yapan siz onu sürekli izleyemiyorsunuz ve tedirgin oluyorsunuz. Hele birazdan et kızartacaksınız, yağlar sıçrayabilir. Bugün burası aslında ona uygun değil. Biraz daha uzağa kaymasını istediniz, yapmıyor. İllaki bir şeye el atacak. Sizi dinlememesinin mantıklı sonucu bu olur mesela: “Canım, sen burada sözümü dinlemezsen ben yemek yapamam. Çok tedirgin oluyorum, başına bir şey gelebilir diye. Lütfen artık sözümü dinle ya da yemek yapmayı bırakacağım.” Sözünüzü dinlemediği takdirde her şeyi bırakıp mutfaktan uzaklaşın. Eminim off poff diye arkanızdan gelir.  

Çocuklarımız istemediğimiz bir şeyi bile bile yapınca bu işin mantıklı sonucu vardır. Katlanmaları gereken mantıklı sonuç da diyebiliriz. Ancak burada vurgu mantıklı kelimesindedir. Sadece katlandıkları sonuç da pek sevmiyorum çünkü o sonuç mantıklı olmak yerine keyfimize göre de olabilir. Bunun adı bedel de olamaz. Çünkü bedel bir şeyin kıymeti, fiyatı, değeri veya dengi olur ancak. Çocuklarımızla ödeşmiyoruz ki! Adı ceza hiç olmaz. Zira ceza otoriter bir kişinin gücünü göstermesidir. Ne güç gösterimine girmek istiyoruz ne de otoriter olmayı.

Ceza ve mantıklı sonuç arasındaki fark ne?

Ceza ve mantıklı sonucun arasındaki farkı ünlü çocuk psikoloğu R. Dreikurs’un kitabından özetleyerek anlatmak istiyorum. Kendisi böyle bir tablo çizmişti.

Mantıklı Sonuç Ceza
1. Bir kişinin değil, toplumun ve dünyanın gerçekleri yansıtıyor. 1. Bir kişiye bağlı, onun otoritesinde yatan gücü yansıtıyor.
2. İstenmeyen davranışa bağlı. 2. İstenmeyen davranıştan bağımsız, tamamen gelişigüzel bir sonuçtur.
3. Ahlaki bir yargılamayı içermez. 3. Ahlaki açıdan yargılanır.
4. Sadece şimdi ve şu anda yaşananla ilgili. 4. Geçmişle ilgili.

sad-boyCeza iki yerde kullanılıyor. Yukarıdaki örnekte; istediğimizi elde etmek için ya da olup biten bir şeyin yanlışlığının bedeli olarak. Ancak iki durumda da anne-baba çocukların gözünde saygıyı yitiriyor. Disiplin konusunda istikrarlılık ve olumlu davranışların pekiştirmesi yerine bir de stratejilerini ortaya koyuyor. Olup biten işin bedeli olarak ceza verildiğinde ise çocuğa haksızlık etmiş oluruz. Zira sonucunun farkında olmadan yaptı. Örneğin, kalemleriyle duvarı boyayan çocuk muhtemelen yanlış yaptığının farkında bile değil. Eğer ona önce defalarca kalemleriyle duvarının boyanması gerektiğini tembih etmediyseniz bunu nereden bilecek? Boyarken aklında kötü bir niyeti yoktu, sadece yerdeki kağıt yapacağı esere küçük gelmiş ya da dikey pozisyonda çalışmak istemiştir.

Mantıklı sonuç nasıl çalışır?

Mantıklı sonuçlarda çocuk, kendi davranışının olumsuz sonucunu yaşıyor. Tabi ki bu sonuç anne-baba tarafından gerçekleştiriliyor. Özellikle bildikleri konularda anne-baba istediklerini bir kere net ifade ettikten sonra konuşmak yerine harekete geçmeli. Mantıklı sonuç genelde en iyi şekilde çocukların ilgi çekmek için gösterdikleri olumsuz davranışlarında çalışır. Ancak diğer durumlarda da çalışır. Sadece sağlığı veya güvenliği söz konusu olunca bu yöntem kullanılamaz. Zira mantıklı sonuç yöntemiyle çocuğa bir alternatif gösteriliyor. Yani ona bir nevi seçim hakkı veriliyor.

Yemek yemek istemiyorum, oyun oynuyorum! Sofrayı kurdunuz diyelim. Salonun köşesinden bir ses geliyor: “Ama ben yemek yemek istemiyorum, ben oyun oynayacağım.” Bunun daha keyifli olduğundan şüphemiz yok zaten. Ama yarım saat sonra bu oyun bitmiş olacak ve “açıktım” diye başımızın etini yiyecek. Defalarca uyarmak, kavga etmek, yemekten sonra TV yasaklamak ya da yemeğin ardındaki dondurma sözüyle onu sofraya getirmektense mantıklı sonuç yönteminde bunu yaparsınız:  Herkes sofrada olduğu sürece yemek yenebilir. Herkes yemeğini bitirip sofradan kalınca yemek bitmiş sayılıyor ve tabaklar kaldırılıyor. Bir sonraki yemeğe kadar yemek de yok.
Tabi ki başka bir aile üyesi “Aç değilim, sonra yerim” diyemez. Zira biri için geçerli olan kural/serbestlik herkes için geçerlidir.

Boya örneğimize bakarsak, onunla birlikte duvarı temizleyerek yaptığı işin sonucunu gösterilebilir. Ardından da bir daha duvarı boyarsa tüm bu temizlik işini tek başına yapacağı / kalemleri ancak yanınızda kullanabileceği söylemek olabilir. Bir daha duvarı boyamaya kalktığı anda ona bunu hatırlatarak mantıklı sonucu sunmuş olursunuz. Seçim ona ait. Bunu da ne kadar sakin ve hoş bir sesle  söylerseniz o kadar da faydalı sonuçlar alırsınız.

Bu da bizi mantıklı sonuç yönteminin püf noktasına getiriyor. Kontrol anne-babada değil! Bu bize ilk başta zor geliyor olabilir, ama çocuklarımızın durumdan ders çıkarması için çok önemli. Çocuk gerçekten sonuca katlanmayı seçerse biz anne-baba buna sonradan karşı çıkmamalıyız. Tam tersi, sonuç neyse onu gerçekten yaşamasını sağlamalıyız.

Çocuklarımdan edindiğim tecrübelerime göre belli bir yaşa kadar mantıklı sonucun bir kere yaşanmış olması gerekiyor. Yaklaşık 3-3,5 yaşına kadar ancak o şekilde nelerin olacağını anlıyorlar ve bir daha ki seferde sadece söylemek yeterli oluyor.

Bu yazı Alternatif Anne’de ilk 3 Nisan 2014 tarihinde yayımlanmıştır.

Regina Röttgen

Regina Röttgen

1989 yılında tatile geldiği Türkiye'nin insanına ve doğasına aşık oldu ve henüz 19 yaşında olmasına rağmen bir daha ülkesine dönmedi. B.Ü.'de Felsefe ve İngilizce dili ve edebiyatı okuyup felsefede yüksek lisans yaptıktan sonra yerli ve yabancı yayınlar için çalıştı ve evcil hayvan dergisi yayımladı. Çocuklar için güvenlik eğitimi kursları ve düşünme atölyeleri düzenledi.

15 yıldan fazla İstanbul'un merkezi semtlerinde oturduktan sonra işini aslında her yerde yapabileceğine karar verdi ve büyük şehri terk etti. Eşiyle, iki oğlu, sayıları sürekli artan tavuklar, 2 kedi ve bir köpek sürüsü ile birlikte şuanda Bodrum yakınlarında bir köyde yaşıyor. Yabancı yayınlar için annelik ve evcil hayvan hakkına yazıyor.

7 Yorum Var

Yorum yapmak için tıklayınız

*

  • Harika bir yazi!
    Ama kac yasindan itibaren kullanilabilir bu mantikli sonucyontemi acaba?
    Kizim 1,5 yasinda, sanki henuz neden sonuc iliskisi tam yerine oturmus degil gibi. Boya kalemiyle duvari boyayabiliyor ama sonuc olarak benimle birlikte oturup duvari silmek ona eglenceli gelecegi icin bunu yine yapacaktir 🙂

    • Teşekkür ederim Damla Hanım,

      3-3,5 yaşına kadar oyuna çevirse bile yaptığı bir işin mantıklı sonucu ne olduğu yaşayarak öğreniyor. İşin mantıklı sonucu hoşuna gidiyor olabilir tabi ki veya ileride katlanıyor da olabilir. Amacımız ancak bu; bir işini beğenip beğenmediğimizi beyan edebiliriz ancak kararı çocuklarımıza bırakmak zorundayız. Verecekleri karar hoşumuza gitmeyebilir, ancak onlara verdikleri kararın mantıklı sonucunu yaşatmaktan öte bir şey yapmamazı yanlış olur. Zorlansak da istediklerimizi çocuklarımıza dayatmamız gerekiyor. Yani duvarları boyamasını neden istemediğinizi anlatabilirsiniz, boyadığında ise yaptığınız gibi birlikte temizlik yapmak gelir. En sonunda temizlikten sıkılacak ya da bunu tek başına yapacak yaşa gelecek…

  • ben akıl istiyorum lütfen bi yardım edin.bunda cezayla çözmeyi düşünüyorum mantıklı sonucuna katlanmak nasıl olur bu durumda.3,5 yaşındaki oğlum nereye gitsek yanımdan başını alıp gidiyor .geçen ay tatile gittik yemek yiyemedim onun yüzünden bebek arabasına bağlıyorum yemeğimi alıp gelene kadar bağlı kalacaksın gelince açıcam diyorum yıkıyo ortalığı anne söööözzz gitmiycem biyere inanıp açıyorum 1 dakka sonra vınnn benim oğlan yok ortada defalarca oluyo bu insanlar bıktı beni aççç diye bağırıp ağlamalarından.kumsala gidiyoruz diğer oğluma bi döneyim yada bi işim olsun arkamı döneyim vınnn yok ortada gitmiş ara ara zor buluyorum.avm lerde yine böyle yanımda durmuyor koşup gidiyor.dün ankarada altınpark var bilirmisiniz bilmem büyükçe bir park festival alanı kurulmuş bunu ata bindirdim midilli atlar varya inince teyzesinin yanına koydum dur burda dedim diğer oğlumu ata bindirdim bi arkamı döndümki vınnn yine gitmiş o kalabalıkta aklım gitti gene gitmiş 15 dakka aradık taa bi oyuncağa binmiş kendi kendine.şimdi önümüzdeki ay yine tatile gidiyorum onu götürmemeyi bakıcıya bırakmayı düşünüyorum ama 6 gün benden ayrı nasıl duracak götürsem ödüm patlıyor başına bişey gelecek diye çekip gidiyor bi anda kayboluyor ki ben gözümü asla üzerinden ayırmıyorum ama oluyo işte yanımda durmuyo yemek esnasında yemek yemedim zehir oldu bi önceki tatilim.napıcam ben bu çocukla bi akıl veren çözüm yolu bilen varmı?

    • Merhaba Berna Hanım,
      valla size kolay gelsin…çok zorlandığınızı anlayabiliyorum. Anlattıklarınızdan yola çıkarak bir çok konuda pek istikrarlı davranmadığınızı desem yanılıyor olur muyum? Sanırım bakıcınız aynı sorunları yaşamıyor. Sorununuz çözümü burada kısaca anlatabilecek bir yol olmadığını düşünüyorum. Bir anne koçuna danışmanızı tavsiye ederim. Uzmanlarımızın arasında olan Ahu Tükel size yardımcı olacağından eminim.
      Sevgiler…

En Popüler İçerikler

Alternatif Yazarlar

Gülüş Türkmen
Gülüş Türkmen
Aslı Demirörs Ağtaş
Aslı Demirörs Ağtaş
Gözde Erserçe Özateşler
Gözde Erserçe Özateşler
Deniz Sütlü Özgül
Deniz Sütlü Özgül
Ayşegül Uysal
Ayşegül Uysal
Özdemir Hiçdurmaz
Özdemir Hiçdurmaz
Özge Çakıcı Songür
Özge Çakıcı Songür
Meftun Kocakaya
Meftun Kocakaya
Tuba Tayfun Kayalarlı
Tuba Tayfun Kayalarlı
Zeynep Domaniç
Zeynep Domaniç
Tümünü Gör

Güvenilir Uzmanlar

Uzm. Dyt. Orçun Kürüm
Uzm. Dyt. Orçun Kürüm
Uzm Dr. Defne Eraslan
Uzm Dr. Defne Eraslan
Uzm. Psk. Aylin Karabağ Sılığ
Uzm. Psk. Aylin Karabağ Sılığ
Eğt. Uzm. Dr. Elif Kalkan
Eğt. Uzm. Dr. Elif Kalkan
Psk. R. Berin Tuncel
Psk. R. Berin Tuncel
Uzm. Psk. Elçin Gündoğdu Aktürk
Uzm. Psk. Elçin Gündoğdu Aktürk
Uzm. Klinik Psk. Yasemin Meriç Kazdal
Uzm. Klinik Psk. Yasemin Meriç Kazdal
Uzm.Ped. Belgin Temur
Uzm.Ped. Belgin Temur
Funda Kale Yıldırım
Funda Kale Yıldırım
Tümünü Gör